FarhangIran
 
 
 
 
 
 
 
 
 
برگ نخست
در باره ما
پیوند با ما
راهنما
جستجوی پیشرفته
یاد داشت روز
سیاسی-اجتماعی
ترجمه روزنامه ها
تاریخی-فرهنگی
شاهنامه فردوسی
شاهنامه خوانی
زرتشت، اوستا، گاتها
سیمرغ در فرهنگ ایران
جشن های ایرانی
خنیاگری
باغ ایرانی
نام های ایرانی
واژه نامه زبان پارسی
پرسش و پاسخ
یادمان های تاریخی
رو یداد ها
گفتگو ها
طنز
 
 
تازه ترین ها
پر بیننده ترین ها
 
 
 
 
 
 
برگ نخست arrow جشن های ایرانی arrow جشن های ایرانی arrow خیمه شب بازی و پیشینه آن
خیمه شب بازی و پیشینه آن چاپ ارسال به دوست
نویسنده پیرایه یغمایی   
۱۲ شهريور ۱۳۸۶

ما لعبتکانيم و فلک لعبت باز...

      خيمه شب بازی و پيشينه ی آن

خيمه شب بازی که در سال های اخير با نام نمايش عروسکی شناخته شده و بيشتر برای کودکان بکار می رود، در زمان قديم اعتبار ويژه ای داشت و در اصل نمايشی کمدی و انتقاد آميز بود که در خانه های اعيان واشراف و آن هم در برنامه های مخصوصی از قبيل عروسی ها، مولودی ها و جشن هايی از اين دست برگزار می شد. البته در آن زمان بازی های ديگری هم به نام های پرده بازی (=خيال بازی )و فانوس خيال معمول بودکه آنها در اساس با خيمه شب بازی متفاوت بودند، هرچند که در بعضی از نوشتار ها و فرهنگ ها همه ی آنها يکی دانسته شده وحتا درحکايتی هم که از ابوسعيد ابوالخير (357 – 440 ) آمده وظاهراًً قديمی ترين شاهد اين مدعاست،لعبت بازان همان خيال بازان معرفی شده اند و چنين است آن حکايت : 

«گويند يك روز، شيخ ابوسعيد، مى گذشت و جماعتى لعبت بازان، خيال بازى مى كردند و دف مى زدند. شيخ خادم را بگفت: بگوى تا امشب به خانقاه آيند. به شب به خانقاه آمدند و پرده دربستند و سماع آغاز كردند... يك يك «خيل» را بدرون مى آوردند. خبازان و قصابان و آهنگران و دانشمندان و مقريان و صوفيان... و هر قومى را جداگانه بيتى نهاده بودند، درمى خواستند و با قوالان مى گفتند...»(1)

در مورد «فانوس خيال» بايد گفت که اين بازی اصلا ًبازی جداگانه ای با ابزار متفاوت است چنانکه دهخدا هم در لغت نامه ی معتبر خود آن را بدينگونه معرفی می کند:

«فانوس خيال»، فانوسی باشد که در آن صورت ها کشند و آن صورت ها به هوای آتش به گردش درآيد. شاهد شعری دهخدا از خيام است که می گويد :

اين چرخ و فلک که ما در او حيرانيم

فانوس خيال از او مثالی دانيم

خورشيد چراغ دان زان و عالم فانوس

ما چون صوريم کاندر آن حيرانيم ....

اما علت اينکه  پرده بازی و خيمه شب بازی را يکی دانسته و از هر دو به «لعبت بازی» نام برده اند،شايد اين باشد که ابزار اصلی هر دو بازی عروسک (= لعبت) است ولی بايد دانست که در اين دو بازی حضور عروسک ها به روی صحنه با هم فرق دارد، چرا که پرده بازی بعدها اساس سينما شده و خيمه شب بازی اساس تئاتر. چنان که در «بازی خيال = پرده بازی»(1)، تماشاگر، خود عروسک را نمی بيند بلکه سايه آنهاست كه در برابر يك منبع نور قرار می گيرد و روی پرده می افتد. اما در خيمه شب بازی،عروسك ها بی واسطه ی پرده، به روی صحنه می آيند و حرکت داده می شوند و ديده می شوند.

همچنين جايگاه بازی هم در هر دو با هم فرق دارد. چنانکه به نقل مستقيم از مقاله ی دکتر شفيعی کدکنی(3)؛ «پرده بازی =خيال بازی» در جايگاه معينی انجام می گرفته، که آن را «خيال خانه» می ناميده اند. پرده ای از يک طرف اين خانه می آويخته اند و در فاصله ی آنجا که بينندگان نشسته اند و آن جا که صورتکهای بازی حرکت می کنند، آتش را می افروخته اند و روشنايی آتش که بر اين صورتک ها می افتاده، آنها را به حرکت در می آورده اند و شخصی از بازيگران که آواز خوشی داشته است، آواز می خوانده.»

از پرده بازی شواهد شعری بسيار در شعر فارسی باقی مانده از جمله :

در پرده ی دل آمد دامن کشان خيالش

جان شد خيال بازی در پرده ی وصالش  ( خاقانی )

دو کُون خيال خانه ای بيش نبود

وانديشه ی ما بهانه ای بيش نبود (عطار)

اما از آنجا که اين نوشتار پيرامون خيمه شب بازی است سعی بر آن است که بيشتر در زمينه ی خيمه شب بازی و پيشينه و فلسفه ی آن درنگ شود.

به طور کلی هنر عروسک گردانی ازساليان سال پيش معمول بوده، اما کسی نمی داند که عروسک ها از چه زمانی و ازکجا و چگونه بوجود آمده اند. بعضی ها شمنيسم( بت پرستی) را يکی از عوامل پيدايش نمايش عروسکی می دانند. آنان بر اين باورند که در جوامع اوليه رهبران مذهبی برای پيشبرد مقاصد مذهبی خود، ماسک و اشکال متحرکی را به نماد خدايان، به کار می بردند. بعدها به تدريج ماسک ها متحرک شد و عروسک ها بوجود آمد و عروسک ها در طی زمان، نمايش عروسکی را پايه ريختند. آنان نخستين مرجع نمايش عروسکی را تاريخ گزنفون(4) می دانند که از خانه ی مردی آتنی به نام « کالياس» ديدن کرده و ميزبان برای سرگرمی ميهمانان در خانه اش توسط يک گروه نمايش سيّار از «سيرلکوس» تئاتر عروسکی برگزار نمود. گزنفون در اين مورد همچنين گزارش می دهد که در آن ميان يک نفر که سقراط باشد، به تئاتر عروسکی علاقه ای نشان نمی داد. (5)

در کتاب تاريخ تئاتر اروپا، خيمه شب بازان در فصل شعبده بازان دوره گرد گنجانيده شده اند و نويسنده در مورد آنها می نويسد: « هم آنها بودندکه مايه های مؤثر خنده را از طريق تجربيات هنری اواخر دوره ی باستان به قرون وسطی منتقل کردند.»

اين کتاب در مورد خيمه شب بازی و تاريخچه ی آن می گويد:

«بازيگران نمايش عروسکی (خيمه شب بازی) هم اجرا می کردند. هنگام اجرا يا خودشان هم ديده می شدند و در بازی دخالت داشتند يا با يک جعبه ی عروسکی نمايش را اجرا می کردند. « هراد فون لندسبرگ =Herrad von Landsberg» 1167-1196 م.  در اثر خود به نام « هورتوس دليسيارم =Hortus deliciarum » يکی از اين خيمه شب بازی ها را تصوير کرده است. در بسياری از مدارک تاريخی از جمله « رمان فلامنا=Roman de Flamena » قرن سيزده ميلادی و «رمان اسکندر = Romand,Alexondre » قرن چهارده ميلادی،  يا در کتاب

« رنر=Renner » اثر «هوگو فون تريمبرگ=Hugo von Trimberg » شاعر آلمانی قرن سيزده ميلادی به تکرار از بازيگرانی سخن به ميان می آيد که با خيمه شب بازی مردم را سرگرم می کردند.(6)

در روسيه نخستين نمايش عروسکی در سال 1609 اجرا شد و يکی از اولين شخصيت های عروسکی اين نمايش،عروسکی «پتروشکا» نام داشت.(7)

در ايران بنا به اشعاری که در هفت پيکر نظامی گنجوی شاعر داستان پرداز قرن ششم در دست است  نخستين رد پای خيمه شب بازی به دوران بهرام گور( جلوس 421 ميلادی) منسوب می شود.چنانکه نظامی می سرايد در اين زمان شش هزار نوازنده و رقصنده از کوليان هند به ايران آمدند که خيمه شب بازان نيز در ميان آنان بودند :

شش هزار اوستاد دستان ساز

مطرب و پايکوب و لعبت باز

گِرد کرد از سواد هر شهری

داد هر بقعه را از آن بهری

اما خيام ( قرن پنجم) نخستين شاعری است که از اصطلاحات خيمه شب بازی در شعر خود بهره ی فلسفی می گيرد:

ما لعبتکانيم و فلک لعبت باز

از روی حقيقتی نه از روی مجاز

ِيک چند در اين بساط بازی کرديم

رفتيم به صندوق عَدَم يک يک باز (8)

در قرن هفتم هم عطا ملک جوينی( وفات 680 ) در کتاب خود «تاريخ جهانگشا» که تاريخ مغولان است، گزارشی از خيمه شب بازی در روزگار اوکتای قاآن به شرح زير به دست می دهد:

« روزی خيمه شب بازان از ختا ( ختا شهری ميان ترکستان و چين قديم ) آمده بودند و عروسک های ختايی عجيب و غريبی با خود آورده بودند که ما هرگز نديده بوديم و به خيمه شب بازی پرداختند و در اين هنگام عروسکی را که شکل پيرمردی با ريش سفيد بود، از صندوق بيرون آورده و به صورت اسير به نمايش در آوردند. اوکتای قاآن پرسيد اين صورت ِ کيست؟ گفتند صورت مسلمانی است ياغی که به دست لشکريان اسير آمده است. اوکتای قاآن بی درنگ فرمود که بازی را متوقف بدارند.»(9)

در زمان صفويه « ژان شاردن»  در سفرنامه ی خود به اجرای نمايش عروسکی «سلطان سليم» پادشاه عثمانی، در ميدان نقش جهان اصفهان اشاره می کند که در حدود هشتاد عروسک بازيگر داشته و بازی ساعت ها به درازا کشيده. او همچنين اضافه می کند که خيمه شب بازان ايرانی بهيچوجه گدايی نمی کنند، بلکه در حضور جمع به نمايش می پردازند و هر کس که بخواهد به ميل دل خود به آنها پولی می دهد.(10)

در دوره ی قاجار هم ميرزا حسينعلی نوری ملقب به بهاءالله که از وزير زادگان ايران بوده و به دليل ادعاهای مذهبی اش به حبس و تبعيد گرفتار آمد (ميرزا حسينعلی نوری، متولد سال 1817 ميلادی، فرزند ميرزا عباس نوری وزير معارف)، در زمينه نمايش «سلطان سليم» گزارش کاملی در« لوح رئيس» دارد که خطاب به سلطان عبدالعزيز عثمانی نوشته شده . وی در اين گزارش می نويسد :

« وقتی هنوز کودک بودم، برادر بزرگم همسری انتخاب کرد و چنانکه رسم آن زمان است چند شبانه روز در خانه ی ما جشن و سرور بر پا بود. آخرين روز جشن که مهم ترين روز نيز بود، پدرم يادآور شد که امروز خيمه شب بازی اجرا خواهد شد. در آن روز بزرگان و اعيان و اشراف بسيار آمدند و من نيز به يکی از غرفه ها رفته و به تماشا مشغول شدم.

خيمه شب بازان ابتدا در وسط صحن حياط خيمه ای برپا کردند و بعد از مدتی نمايش شاه سليم را به اجرا درآوردند. عروسک های بسياری در اين بازی شرکت داشتند از قبيل وزيران، اميران، شاهزادگان، خادمان و حتا ميرغضب ها و خطا کاران نيز بودند. اين نمايش قريب به يک ساعت و نيم بطول کشيد و بسيار شيرين بود و مرا در حيرت فرو برد. بعد از آن پايان بازی اعلام آمد و خيمه را برچيدند. بعد از بيست دقيقه شخصی از کنار من گذشت با صندوقی در زير بغل. از او پرسيدم اين جعبه چيست؟  او پاسخ داد تمام آن عروسک ها؛ شاه و وزير و دزد و جلاد و مردمان و آنهمه جلال و جبروت و قدرت و اقتدار که ديديد، اکنون در اين صندوق است.» (11)

در ايران برای اجرای يک نمايش خيمه شب بازی ابزاری که به کار می رفته عبارت بوده اند از:

1 – خيمه : برای اجرای نمايش،اول خيمه ای در محل بر پا می کردند و نمايش در داخل آن برگزار می شد. اين خيمه تقريبا ًحالت راز گونه ای به نمايش می داد تا برهيجان تماشا گران بيافزايد. صادق هدايت دريادداشت های دست نويس خود که تاريخ اکتبر سال 1927 يعنی هفتاد و نه سال پيش را دارد از خيمه ی اين نمايش تصويری به دست می دهدکه به اختصار نقل می شود :

«خيمه چادر چهارگوشی است با ارتفاع 170 سانتی متر و عرض 190 سانتی مترکه به وسيله ی طناب و ميخ های آهنی که در انتهای طناب است، به زمين ثابت می شود. بخش جلويی خيمه که در مقابل نظر بينندگان قرار می گرفته در حدود 55 سانتی متر از کف زمين بالاتر است و با پارچه ای سياه رنگ پوشيده و مليله های ابريشمی کوچک به آن دوخته شده .» (12)

بهرام بيضايی در پژوهش ارزشمند خود می گويد: «خيمه شب بازی يا شب بازی شکل ديگری بود که شب ها و در خيمه ای که دو طرفش دو چراغ روشن بود، نمايش داده می شد. صحنه صندوقی بود به درازای سه ربع و بلندی نيم ذرع. يک طرف صندوق به طرف تماشاييان باز بود و سه طرف ديگرش اتاقی را نشان می داد . صندوق در خيمه بود و نمايشگردان پشت صندوق مخفی می شدو عروسک ها را با نخ يا بال های نازک تکان می داد. در نمايش های خيمه ای که خاص طبقات بالا اجرا می شد، نمايش ها مجلل و مفصل و خيمه فاخر و رنگارنگ بوده است.» (12) 

2 -  « نطع» : نطع عبارت از سفره ای چرمين يا سفره ای از جنس پارچه ای نرم بود که عروسک ها را به روی آن حرکت می دادند.

3 – «صندوق» : همان که خيام از آن به «صندوق عدم» ياد می کند و آن عبارت از جعبه ای بود که عروسک ها را در داخل آن می گذاشتند، زيرا نمايشگران عروسکی پايگاه و جايگاه ويژه ای نداشتند و چون دوره گردان ناگزير بودند وسائل بازی را در صندوقی گذاشته و با خود حمل کنند.

4 – «عروسک ها يا لعبت ها» : عروسک ها قهرمانان اصلی نمايش بودند. صادق هدايت در مورد عروسک ها در پژوهش خود چنين می نويسد:

«ساخت عروسک ها اکثر از چينی و قسمی از آن از چوب و پارچه ساخته می شوند. البسه ی عروسک ها را خود اداره کننده در خانه می دوزد.ساخت هيکل و البسه های عروسک منوط به تأثيرات آن زمان است ، بطوريکه خود نگارنده در اين تابستان مشاهده نمودم قزاق ها کلاه مدل اخيری را که سربازی است و در ايران مرسوم شده برسر داشتند.اکتبر 1927»

اما به گفته ی بهرام بيضايی شکل و اندازه و لباس و جنس اين عروسک ها بدينگونه بوده است :

«بلندی قامت عروسک ها يک وجب يا اندکی بيشتر است، بطور متوسط (حداکثر ثلث ذرع).لباس زن ها روسری و شليته و گاهی چاقچور به رنگ های مختلف؛ و لباس مردها گاه کلاه نمدی، پيراهن آبی يا قرمز، شلوار گشاد سياه يا آبی و نيز لباس های پهلوانی است. عروسک ها از جنبه ی ظاهری شکل واقعی دارند و شخصيت های آنها هم گر چه کمی سطحی، ولی واقعی است. معمولا ًاز چوب و کهنه و در موارد معدودی با سر ِ گچی ساخته می شدند و مفاصل حرکتی آنها هم وسعت کافی نداشته است. از نظر فنی هم – يعنی نوع حرکت دادن عروسک ها – بايد افزود که هم عروسک نخی در کار بوده و هم عروسک دستی. در عروسک های نخی به هر عروسک حد اقل شش نخ آويخته بود: يکی به سر، دو تا به دست ها ، دو تا به پاها، يکی به کمر. بدين ترتيب عروسک راه می رفت، دست ها را تکان می داد و با رها شدن نخ کمر تعظيم می کرد. استاد نخ ها را در دوره های پيش به انگشتان خود می بست و کمی بعد به چوبی که آن را در دست می گرفت و از بالای تجير ( که هم زمينه ی صحنه ی بازی بوده است و هم صحنه را از پشت صحنه جدا می کرده ) تکان می داد. اما در عروسک های دستی نوعی است که در آن، عروسک را چون دستکش به دست می کردند و در اين حال انگشت های شست و وسطی به جای دو دست عروسک قرار می گرفت و انگشت ابهام به جای سر ِ عروسک و مچ به جای تنه اش و حرکات همين چهار مفصل بود که حالات عروسک را مجسم می کرد.» ( نمايش در ايران)

بيشتر عروسک های خيمه شب بازی دارای شخصيت بودند، مثل «مبارک» که سال های سال نقش اصلی خيمه شب بازی را داشت.«مبارک» در واقع برده ای سياه پوست و از زنگبار به جنوب ايران آورده شده بود و دارای شخصيتی شوخ طبع و جسور بوده که مسائل سياسی و اجتماعی را با گفتاری طنز آميز

از ديگر عروسک های صاحب شخصيت در خيمه شب بازی می توان «پهلوان کچل» يا پهلوان کچلک يا حسن کچل را نام برد. پهلوان کچل پهلوان کچل قهرمان خيمه شب بازی های عاميانه بود و شخصيت بسيار مسخره ای داشت که ظاهرا ً خودش را به حماقت می زد اما در باطن بسيار رند و آب زير کاه بود. مردم عوام شخصيت حسن کچل را بسيار دوست می داشتند و اصلاً ً نمايش او يکی از نمايش های متداول و دلخواه بود. الکساندر خوجکو (A.Chodzko) 1804- 1891ايران شناس روسی که چندی قنسول روسيه در ايران بوده، در کتابش به نام «تئاتر در ايران»، چاپ 1845 می نويسد:

« پهلوان کچل قهرمان عاميانه است. پوشش خاصی ندارد و طاسی سر نمودار مشخص اوست و نيز دورويی بی حسابش. پهلوان کچل عابد و اديب و حتا مثل همه ی ايرانی ها شاعر است. کار مهمش اين است که ملا ها را گول بزند و به سر زنان و جوانان زيبا روی کلاه بگذارد.» خوجکو آنگاه يکی از خيمه شب بازی مربوط به اين چهره را ذکر می کند.

« در اين خيمه شب بازی پهلوان کچل نزد يک شخصيت می رود. لباسش، لباس مؤمن مسلمانی است که اگر طاسی سرش نباشد، نمی توان او را شناخت. آه می کشد، ذکر می گويد، و با مهارت عجيبی ادای عربی دان ها را در می آورد. با آن شخص تسبيح می اندازد، حديث می آورد و به خصوص روی خيرات و مبرات و زکات تکيه می کند. طرف بسيار خوشش آمده. پهلوان کچل از مائده های بهشتی و حوريان صحبت می کند، حريف به کلی حالی به حالی شده و بوی مائده های بهشت را زير دماغش حس می کند و در حال شيفتگی دوتايی ذکر و دعا را رها کرده و به وجد و سرور و رقص می پردازند و تار و شيشه های خلر شيراز را که روی رف است ، به ميان می آورند. برای کسانی که با رسوم شرقی آشنايند، دريافت جنبه ی مضحک اين دورويی بسيار آسان است. پهلوان کچل نمودار مردم ايران است. ملتی متمدن تر از همسايگان خود، ملتی که با وجود ايمن برتری از سيزده قرن پيش تا کنون هميشه مورد تسلط نژادهای بيگانه واقع شده و هميشه برده بوده، اما حس برتری خود را حفظ کرده ، در نتيجه ی مقاومت داخلی که در برابر اربابانش داشته، کم کم گرفتار خصلت دورويی و رياکاری شده است.» ( برگرفته از کتاب کوچه، حرف ب، دفتر دوم، ص 849، احمد شاملو که به مجله ی آرش، شماره ی 3، مقاله ی بهرام بيضايی، ص 32 – 31 نقل با تصرفات ارجاع شده است).

از عروسک های ديگر می توان از « پهلوان پنبه» نام برد. « پهلوان پنبه»  صاحب شجاعت مسخره ای بودو فقط برای ضعيف تر از خودش قدرت نمايی می کرد.

«پتروشکا»  هم عروسک ديگری بود که زمانی که سربازان روس بر بخش هايی از شمال ايران مسلط شدند، توسط خيمه شب بازان ساخته شد و به صحنه آمد. « پتروشکا» همچنان که از نامش پيداست، شخصيتی روسی داشت و اصلا ً يک فيگور سنتی در خيمه شب بازی روسيه بود که حتا «استراوينسکی» هم يک قطعه موسيقی باله برای او ساخته بود. عروسک پتروشکا در خيمه شب بازی های ايرانی چندان دوام نياورد و با رفتن روس ها از ايران، او هم از صحنه ی خيمه شب بازی ايرانيان کنار رفت چون تماشاگران نمايش پتروشکا فقط روس ها بودند.

از عروسک های صاحب شخصيت ديگر، عروسک شاه سليم بود که آن را از روی شاه سليم، پادشاه عثمانی ساخته بودند. نمايش شاه سليم در دوره ی صفويه به علت روابط ايران و عثمانی علاقه مندان بسيار داشت. در اين نمايشنامه گاه شخصيت شاه سليم را به مسخره و گاه برای بزرگداشت وی به روی صحنه می آوردند.

در اواخر دوره ی قاجاريه و بويژه در زمان احمد شاه که بيشتر مردم ديدگاه انتقادی پيدا کرده بودند،خيمه شب بازان عروسک هايی شبيه احمد شاه و اطرافيانش ساخته بودند.در اين نمايش مرشد و عروسک گردان هم که سر نخ عروسک ها را به دست داشت،با لباس و کلاه انگليسی وارد صحنه می شدند و به اين صورت می خواستند به مردم نشان بدهند که سرنخ اينها به دست انگليس هاست.

از عروسک های ديگر خيمه شب بازی که کم و بيش دارای شخصيتی مستقل بودند، می توان به 

به عروسک های زير اشاره داشت:

عروس؛ که پر مدعا و خجالتی بود.

ملا؛ که عروسکی بسيار بدقواره و تقريبا ًشکل ديو بود و اغلب ريشخند می شد.

مادر زن؛ که لجوج و از خود راضی بود.

غولک و شيشه باز؛ که هر دو مطرب و شيرين کار بودند.

طبق کش؛ که جهيزيه ی عروس را حمل می کرد.

وروره ی جادو؛ که پيره زنی اوراد خوان و طلسم بند بود.

دختر شاه پريان؛ که نمونه ی لطف و زيبايی و دختر رؤياهای قهرمان بود. (خيمه شب بازان توضيح می دادند که «عروس» همان دختر شاه پريان است.)

طياره خانم؛ که دايه يا نديمه ی عروس و عاشق بامزه گی ها و نمک «مبارک» بود.(13)

در مورد عروسک های خيمه شب بازی و شخصيت آنها « عادل بزدوده » اشاره ی جالبی دارد که دريغمان می آيد بی اعتنا از کنارش بگذريم. بزدوده می گويد :

« با تمامی اينها نمی توان قصه ی محمد شوشتری بنای ماهری را که در اواسط حکومت صفويه زندگی می کرد، به دست فراموشی سپرد. او در اوقات بيکاری گيوه هايش را از پا در نمی آورد و به نوعی به آنها نقش عروسک می بخشيد.« حاجی عيوض» و «قراگوز(= چشم سياه)» دو نقشی بودند که گيوه های اين بنای تبريزی بر عهده داشتند. ترکيه ای ها اکنون نيز شخصيتی به نام «قراگوز» در اجراهای عروسکی خود دارند که در واقع همان شخصيت ساخته ی محمد شوشتری است.»

عادل بزدوده همچنين به حضور اولين عروسک بر صحنه ی تلويزيون اشاره می کند و می گويد:« تاريخ ظهور اولين عروسک اسفنجی بر صحنه ی تلويزيون به سال های 1342 تا 1345 بر می گردد. آن جا که شخصيتی عروسکی به نام «آقای شاکی» در قالب برنامه ای اجتماعی که تنها ده دقيقه در هفته پخش می شد، مشکلات جامعه را به نقد می کشيد.» (14)

بد نيست که اشاره شود « آقای شاکی» از ساخته های هنرمند باذوق « نصرت کريمی» بود که خود وی در اين زمينه می گويد: « نخستين عروسک سخنگوی ايرانی به نام آقای شاکی را من در دهه ی 1340 به همراه دستيارم آقای فريدون فرش باف ساختم. کارهای فنی را او انجام داد و طرحش مال من بود. برنامه ی اين عروسک که هفته ای ده دقيقه در تلويزيون از مسائل ناهنجار جامعه از قبيل چاله چوله های خيابان ها و غيره با گوينده ای صحبت می کرد، حدود سه سال پخش شد و تماشاگران زيادی پيدا کرده بود.»

برای موسيقی خيمه شب بازی معمولا ًضرب و يا تار وکمانچه بکار می رفت و گاهی هم آواز های محلی چاشنی آن می شد.

گردانندگان يک نمايش خيمه شب بازی دست کم دو نفر بودند، يکی مرشد که در حقيقت همه کاره ی خيمه شب بازی بود ،هم ضرب می نواخت و هم آواز می خواند و هم کنار خيمه می نشست و با عروسک ها به گفتگو می پرداخت و ديگری عروسک گردان يا نمايش گردان که بوسيله ی نخ ها ، عروسک ها را بحرکت در می آورد و به جای آنها حرف می زد. او برای اين کار معمولا ً سوت سوتکی به نام صفير- که از ارکان جدايی ناپذير خيمه شب بازی بود - در دهان می گذاشت و برای همين صدای عروسک های خيمه شب بازی بسيار زير و نازک و اصطلاحا ً « زيغ زيغی» بود و برای تماشاگران نا مفهوم  می نمود . از اين رو مرشد در ضمن سؤال و جواب هميشه حرف های عروسک را تکرار می کرد تا تماشاگران را به موضوع نمايش جلب کند و اين گويه و واگويه به نمايش جذابيتی ويژه می داد.

مثلا ً عروسک می گفت: می خوام برم خونه ی بابام.

مرشد می گفت: می خوای بری خونه ی بابات ؟ چرا می خوای بری؟

- من ديگه تو اين خونه نمی مونم، ميرم خونه ی بابام .

- تو ديگه تو اين خونه نمی مونی؟ ميری خونه ی بابات؟ چرا؟ مگه چی شده ؟

- شوهرم به من خرجی نميده، هر روز کتکم ميزنه .  

- شوهرت به تو خرجی نميده ، هر روز کتکت ميزنه؟ خوب تو چيکار می کنی؟

- من گريه می کنم، می خوام برم خونه ی بابام.

- تو گريه می کنی؟ تو می خوای بری خونه ی بابات ؟  ...... و الی آخر

و به اين صورت بود که تماشاگران می توانستند بفهمند ميان مرشد و عروسک چه می گذرد و اصلا ً موضوع نمايش چيست.

بخاطر همين سؤال و جواب ها نقش مرشد بسيار حساس بود، چون می بايست مخاطب خود را بشناسد و نبض خواست او را در دست بگيرد و زبانی استعاری و طنز، درست موافق ميل او به کار برد و بر اساس کاستی های جامعه، نوآوری های خوشايند عرضه کند، تا هر چه بيشتر بازارش گرم شود و مشتريان انبوه تری فراهم آورد. چرا که خيمه شب بازی که ظاهرا ً بر پايه ی شوخی و شادی و خنده قرار داشت، واقعيت تلخ و ريشه داری را بر دوش می کشيد.

پانويس ها :

1- پيشينه ی هنر تئاتر در ايران، دکتر شفيعی کدکنی، ايران شناسی، دوره ی جديد، سال17،ص291 

2 - در مورد پرده بازی (= سايه بازی) داستانی هم از سرزمين چين نقل شده بدين روايت : امپراطور « هان وودی» سوگلی خود « لی» را از دست داده بود و بسيار اندوه زده می نمود. پس دستور داد بر روی سنگ هايی که از اعماق دريا بيرون آورده بودند. صورتکی همانند صورت او حکاکی کنند و در پشت پرده ی ابريشمی بگذارند تا زير نور چراغ ها سايه ی مجسمه روی پرده بيافتد و همانند يک انسان زنده به نظر برسد. (خيمه شب بازی، سايت اينترنتی چين، http://pe.chinabroadcast.cn/gn )

3-  دکتر شفيعی کدکنی، همانجا.

4 - گزنفون(متولد 445 قبل از ميلاد ، مرگ در حدود 335 قبل از ميلاد) ، از مورخان و علمای يونان قديم است. وی درجوانی شاگرد سقراط بوده. کتاب « تاريخ يونان» يکی از آثار معتبر اوست.

5 - بخش چهارم تاريخچه ی نمايش عروسکی ،سايت اينترنتی پاکان

http://www.koodakan.org/theater/pakan/ihistory02.htm

6- تاريخ تئاتر اروپا،تئاتر قرون وسطی،جلد سوم ،هاينتس کيندرمن(=Kindermann,Heinz )،ترجمه ی سعيد فرهودی ،مؤسسه ی مطالعات و تحقيقات فرهنگی،تهران 1368

7- سایت اینتر نتی شب های مسکو به تاریخ 16 دی ماه 1381

http://moscownights.persianblog.com

8 – اين رباعی به اين صورت هم ديده شده: بازيچه همی بديم بر نطع وجود / رفتيم به صندوق عدم يک يک باز  و همچنين در باره ی اين رباعی خيام  در مقاله ی مترجم چينی اشعار فارسی، «باجان هويی»، کتاب ماه/ ادبيات و فلسفه/ ش 82/ آمده است : ما لعبتكانيم و فلك لعبت باز/ از روي حقيقي نه از روي مجاز/ بازيچه همي كنيم بر نطع وجود/ افتيم به صندوق عدم يك يك باز.  « جان هويی»  توضيخ می دهد که شاعر مردم را به لعبت مانند کرده و فلك را به لعبت باز. از نظر باستان شناسي، لعبت باز ابتدا از طرف چينيان آفريده شدو بعداً به ايران رفته است. «سي ماجيان» كه مورخ نامدار دو قرن قبل از ميلاد چين بود. در كتاب خود با عنوان يادداشت هاي تاريخ چنين نوشت: «ديد كه لعبت چوبي و لعبت گلي به گرمي درددل مي كنند .

9 – عطا ملک جوينی، تاريخ جهانگشا، به کوشش سيد جلال الدين طهرانی، تهران 1312، ج 1، ص131

10 – سياحتنامه ی شاردن، ترجمه ی محمد عباسی، چاپ اميرکبير، تهران1336، ج 4، ص85

11 - با استفاده از نگاهی به تاريخ نمايش ايران،متن سخنرانی نيلوفر بيضايی در انجمن هنر و ادب،لندن 28 دسامبر2002 ، http://www.nbeyzaie.com/thema2/namayesh.htm ؛ بهرام بيضايی، « خيمه شب بازی در ايران»، مجله ی آرش، سال1341 – 1340، ص29- 30   (

http://www.nbeyzaie.com/thema2/namayesh.htm

الواح مبارکه، چاپ مصر،1930 ميلادی/ص107

12 - فرهنگ عاميانه ی مردم ايران ، صادق هدايت، گرد آورنده صادق هدايت،نشر چشمه، تهران 1379،ص416

13 - نمايش در ايران، بهرام بيضايی،چاپ اول، به سرمايه نويسنده

14 -  از گفته های عادل بزدوده، روزنامه ی ايران، شماره ی 3282 ، مهر 1384 ، نگاهی به ضعف و قوت برنامه های عروسکی در ايران.

14 – الکساندر خوجکو (A.Chodzko) 1804- 1891 که بيشتر (خودزکو) و (شودزکو) خوانده می شود، ايران شناس و شاعر که چندی قنسول روسيه در ايران بود. وی مؤلف کتابی است به نام «تئاتر در ايران» ، چاپ  1845م.

مأخذ:

کتاب کوچه /احمد شاملو / دفتر دوم حرف ب/ تحت کلمه ی بازی و خيمه شب بازی

لغت نامه ی دهخدا

خمسه ی نظامی گنجوی

«خيمه شب بازی در ايران» / بهرام بيضايی/ مجله ی آرش / سال 41- 1340 / ص 29-30

پيرايه يغمايی

 
 

دریافت آگاهی نامه

نشانی ایمیل شما:  
دریافت آگاهی نامه بیرون رفتن
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
انتشارات فرهنگ ایران
انتشارات فرهنگ ایران
گاهنامه فرهنگی
گاهنامه فرهنگی
گروه فرهنگ ایران
FaceBookFarhangiran
شاهنامه فردوسی
shahnameh
پرچم های ایران
flag_aqa_mohammad_qajar.jpg
پوشاک زنان ایرانی
جنگ ابزار های ارتش ایران
RSS های فرهنگ ایران
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Untitled Document
                              

Copyright © 2004, All rights reserved. Created by The Iranian cultural foundation
E-mail: webmaster[at]farhangiran.com