خدا، یا « بُن ِآفریننده هستی »

درفرهنگ ایران

خـود ش ، « یک تـلـنگـُر»  است

*******************

خدا یا بُن آفریننده هستی ،

یک برق ، یا آذرخش ، یا اخگر، یا یک تلنگر است. خدا ، یک بوسه است

خدا ، یک آهنگ وسرود و ترانه است

خدا ، یک کوبه به دف ودایره وبه تار است

خدا ، یک دانه وهسته وتخمه است

خدا ، نگاهی ، به زیبائی ِ گـریـزنـده است

خدا، برقیست که زده میشود

 « آذرگشنسپ » به « بـرق » گفته میشود . « آذر» ، زهدان(= بنکده گرما+ آبگاه = ُبنکده تری و نمناکی ) است ، و « گشن + اسپه » ، به معنای « ماه پـُر» ، یا بهرام است که « مجموعه همه تخمهای نرینه گیتی » است . در تبری به برق آسمانی ، « اسبراد »  گفته میشود . اینست که ما نیاز بدان داریم که اندکی با « تصویراسب = اسپ » دراین فرهنگ آشنا شویم . چون ایرانشناسان، تصویری بسیارسطحی در ذهن ما از اسب جا انداخته اند . نامهائی که دارای پسوند « اسپ » هستند ، همه به غلط به « دارنده اسپ » ترجمه میگردند . گرشاسپ ، دارنده اسب لاغر است ( آخرکسی باید ازاینها بپرسد که اسب لاغرومردنی ، به چه درد میخورد که کسی بدان افتخار بکند که دارنده چنین اسبی است ) . « اســپ » ، نام ماه درمرحله سومش بود ( رجوع شود به مقاله « سه خدای ماه » درپایان کتاب ) ، که اینهمانی با « سیمرغ وسقف یا ساپیته ، زمان وهرماه قمری و آسمان  دارد . این واژه « ساپیته که به معنای سه زهدان و سه نای است ، ودرکردی  به بلند ترین نقطه و سقف گفته میشود » ، تبدیل به شکلهای « سبت ، سـپـد ، سـپـیـد ، اسپه، سپی » شده است . اینست که ماه یا سیمرغ ، درفرود آمدن به زمین « اسپی  برق آسا ، ویا براق که اسبی تیزرو است » میشود. براق ، معنای رخشنده و درخشنده و تابان هم دارد . همای آسمان ، تحول به « اسب برق آسا به براق » می یابد هما یا ماه ، آذرگشن اسپ یعنی برق میگردد.  برق خاطر، برق خیال ، برق روان ، برق شتاب ، برق صورت ، برق جولان ... میگردد . شناخت آنی میگردد

ندا رسید به عاشق ز عالم رازش

که عشق هست ، براق خدای ، می تازش

همان واژه « ویر» که به معنای برق است ، تبدیل به « فکرو یاد» میشود . مرغ سبکبال، تبدیل به « اسب برقی = براق » درروی زمین ، و سپس تبدیل به « ماهی تیزنگر» در دریا میگردد . اگر نگاهی به دین یشت و بهرام یشت کرده شود ، دیده میشود که دین که بینش چشم باشد ، درسه شکل پیکر به خود میگیرد 1- کرکس 2- اسب 3- ماهی کر، ودرهمه این سه ، این سبکی و تیزروی و دور روی  بینش است ، که دین خوانده میشود . اینست که این آرمان معرفت حقیقی درفرهنگ ایران ، در عرفان هم میماند .  عرفان ، از« کندپائی عقل » مینالد .

دراینجا اشاره ای کوتاه به معنای اصلی واژه « اسپ » میگردد ، تا روشن گردد که اسپ به ماه گفته میشده است . به « شبدر» ، نامهای گوناگون داده اند . ازجمله « حندقوقا » است که دراصل « انده + کوکا » است و به آسانی میتوان دید که « حندقوقا » به معنای « تخم ماه » است ، چون کوکا به معنای « ماه » است(برهان قاطع ) . « شبدر= شب + در » هم به معنای « تخم آل » است ، چون شه و، همان آل است ( شرفکندی، فرهنگ کردی - فارسی ) . نام دیگر شبدر، دواسپست است . این واژه مرکب است از « دو + اسپ + است » . « است » به معنای تخم است و دیو هم خداست . پس ناگزیر« اسپ » ، ماه است .

اینهمانی سیمرغ آسمان ، با « اسب » در زمین ، روشنی به ادبیات ایران میاندازد . چنانکه « گرشاسپ » که « کرش + اسپه » باشد ، به معنای « ماه لاغر» یا  « هلال ماه » است ، چون پیشوند « کرش »، درسانسکریت به « لاغرشدن ماه » گفته میشود . ایرانیان ، با دادن نامی با پسوندهای گوناگون « اسپ » خود را اینهمانی با سیمرغ میداند . همانسان که « جاماسپ » ، که پیشوند « جام » را دارد ، به معنای « بهمنست که تبدیل به ماه ، یا هما » شده است ، چون « جام » که همان « یام »باشد درهزوارش « مانمن» است که « مینوی مینو» یا « بهمن » میباشد .  این نام را به جاماسپ ، به علت « فرزانگی و دانش و نیروی پیش بینی اش »  داده اند .

پس نیایشگاه آذرگشنسب ، مکانیست که « آذرخش آسمانی » ، درفرازکوه ، با تن انسان ، میآمیزد ، و انسان  را به بینش بهمنی آبستن میکند . یا به سخنی دیگر، جائیکه برق یا سیمرغ ، تخمی در اندام حسی  کیخسرو میاندازد ، و کیخسرو ، آبستن  به شیوه بهمنی میگردد، و بدینسان حقانیت به حکومت درایران پیدا میکند .

درشاهنامه دیده میشود که « رخش » اسب رستم ، درست چنین ویژگیهای بینشی را دارد . درهفت خوان رستم ، رخش است که درتاریکیها می بیند ، ودرهمان خوان نخست ، هنگامیکه رستم خفته است ، شیر درنده را که پیکریابی میتراس ( = ضحاک= دیوسپید ) و نشان « زدارکامگی » است می بیند ، و براو چیره میگردد ، و درهمان گام نخست، بر « دیو سپید » چیره میشود که رستم ، درپایان هفتخوان، بدان دست می یابد . این رخش است که درخوان سوّم ، « اژدهای نهفته درتاریکی » را می بیند، و میکوشد که رستم را ازخواب بیدارکند وبا خطر، آشناسازد ، ولی رستم ازاین تلنگرها برای بیدارشدن ، برآشفته میشود .

سوی رخش رخشنده بنهاد روی

روان رخش شد ، نزد  دیهیم جوی

همی کوفت برخاک ،  رو ئینه سـُم

سم برخاک کوفتن ، تلنگربرای بیدارکردنست

همیکوفت سُم و برافشاند دُم

تهمتن چو ازخواب ، بیدارشد

سر پرخرد ، پـُر  زپیکار شد

این جا فردوسی ، « سرپرخرد» را به طنز میگوید

به گِرد بیابان همی بنگـرید

شد آن اژدهای دژم  نا پدید

ابا رخش ، برخیره پیکار کرد

بدان کو ف سرحفته  بیدار کرد

دگر باره درشد ، به خواب اندرون

زتاریکی ، آن  اژدها شد برون

ببالین رستم ، تگ  آورد  رخش

همی کند خاک و همی کرد پخش

دگر باره ، بیدارشد ، خفته مـرد

برآشفت و رخسارگان کرد  زرد

بیابان همه سربسر بنگـرید              جز از تیرگی ، او بدیده ندید

بدان مهربان رخش بیدار  گفت   که تاریکی شب ، نخواهی نهفت

سرم را همی باز داری زخواب   به بیداری من ، گرفتت  شتاب

گرین بار سازی  چنین  رستخیز

سرت  را ببرّم  به شمشیر تیز

پیاده شوم سوی مازندران     کشم خود و شمشیر وگرز گران

ترا گفتم ار شیرت  آید  بجنگ  زبهرتو آرم  من او را به چنگ

نگفتم که امشب بمن بر شتاب   همی باش تا من بجنبم زخواب

سوم ره ،       به خواب اندر آمد سرش

زببر بیان داشت پوشش برش

ناگهان بدان اشاره به « ببربیان = بیوربغان» که رستم دربرداشت . ببربغان ، جامه ایست که زندگی را ازهرگزندی باز میدارد و ازسوئی سگ آبی مانند سگ ، نگهبان زندگی شمرده میشود

بغرید باز ، اژدهای دژم        همی آتش افروخت گفتی به دم

چراگاه بگذاشت رخش آن زمان    نیارست  رفتن بر پهلوان

دلشش زآن شکفتس ، بدو نیم بود

کش از رستم واژدها ، بیم بود

هم ازمهر رستم ، دلش نارمید

چو باد دمان ، پیش رستم دمید

خروشید وجوشید و برکند خاک

زنعلش زمین شد همه چاک چاک

چو بیدارشد رستم ازخواب خوش    برآشفت بر باره دستکش

چنین خواست روشن  جهان آفرین

که پنهان نکرد اژدها را زمین

هرچه رخش ( سیمرغ ) زمین را میکوبد ،  رستم، حاضر به بیدارشدن نیست و ازاین آذرخشهای بینش ، برآشفته میشود ، و حتا رخش را با خشم ، تهدید به مرگ میکند (که هرگز نکرده بود ) . این دشمنهای جان وخرد را دراجتماع ، که همیشه خود را درتاریکیها( مشتبه سازیها ، زیر پرده های قداست ) پنهان میسازند، وفقط هـنگام خواب ، می تـازنـد وفرو می بلعند ، با « بینش آذرخشی » ، میتوان دید . ولی رستم از بینش های آذرخشی سیمرغ ، بیدارشدنی نیست .  آذرخشها وتلنگرهای بینش ، نه تنها اورا به هوش نمیآورند ، بلکه اورامیآزارند وخشمگین میسازند .  این داستان تراژیک و فاجعه آمیز تاریخ ایران است . از بینش های آذرخشی حافظ و عطار و مولوی و .... بیدارنمیشوند ، و نیاز به « حفظ کردن دستگاههای فکری کانت وهگل ومارکس و هایدگرو ...... » دارند . با ید از تاریخ نهضت های اروپا رونوشت کامل بردارند، تا خود را بیدارکنند . ولی همیشه با یک تلنگراست که انسانها و ملتها  بیدارمیشوند . بیدارشدن یک فرد و یا یک ملت ، خود را ازنو زائیدن آن فرد و آن ملت » است . اینجاست که « خود ِعقل با همان استدلالاتش ، افسانه سازمیشود »

جان سپاریم بدان ، باده جان ، دست نهیم

پیشتر زانکه خردمـان ، سوی  افسانه بـرد

خدا، یا « بُن ِآفریننده هستی »

درفرهنگ ایران

خـود ش ، « یک تـلـنگـُر»  است

خدا یا بُن آفریننده هستی ،

یک برق ، یا آذرخش ، یا اخگر است

خدا ، یک بوسه است

خدا ، یک آهنگ وسرود و ترانه است

خدا ، یک کوبه به دف ودایره است

خدا ، یک دانه وهسته وتخمه است

خدا ،یک سنگریزه است که انداخته میشود

خدا ، پـیـتـک است

خدا ، یک دید ، یک لقیه است

خدا، یک مزه وچـاشـنـی است

خدا ، یک خیال است

خدا ، نگاهی به زیبائی ِ گـریـزنـده است

شاید ما همه اینها را به کردار ِ یک مشت تصاویر شاعرانه بپذیریم . ولی فرهنگ ایران ، درست چنین میاندیشید که گوهر خدا ، یا بُن آفریننده هستی ، تلنگریست . « خدا » ، مانند الله وپدرآسمانی و یهوه ، خلق نمیکند ، بلکه « با یک تلنگر، جهان را به هستی میانگیزاند» . ازاین رو خدا، بهار(نای به = وای به ) است ، و با یک « وزش» ، همه جهان را آبستن میکند .

درخواندن منطق الطیر عطار ، یک نکته بنیادی ، درنخستین دید ، به چشم نمی افتد . یک پرسیمرغ ، درچین افتاده است ، و با دیدن یا شنیدن خبراین « پر» ، جستجو آغازمیشود . یک پرسیمرغ ، خود ِ سیمرغ درتمامیتش هست  . سپس « هـد هـد » میاید . درگویش افتری دیده میشود که نام اصلی هدهد ، هو توتوک است در تبری هم « هوتود ، و هوتو تک » خوانده میشود . « هو + توتک ،  هو + توت ، هو ته تی » همه به معنای « نای به » است که سیمرغ باشد . نام دیگر هد هد ، « بـویـه » است . و گلی که اینهمانی با « ارتا خوشت » دارد ( روزسوّم ماه ) ، مرزنگوش نامیده میشود و نام دیگرش « عین الهدهد= چشم هدهد » است . ارتا ، دارای چشمان هدهد است که جنبش آبهای روان در زیر زمین را می بیند و میتواند سرچشمه راپیدا کند . به همین علت نیز او را « بویه » نامیده  اند . و « آل بویه » ، به معنای « ازتبار سیمرغ ، یا ارتا خوشت ، یا خرّم  » هست .

 سیمرغ ، یا بُن هستی یا خدا ، در آغاز، تحوّ ل به یک « تلتگر، یا تلنگ » می یابد . خودش یک برق میشود ، و این برق ( سنگ یا پر) را ، میافکند ، و این تلنگر، یا ناتریک ( درتبری ) ، انگیزنده است و میانگیزد . انگیزش ، بعث و قیامت و رستاخیز است .  انگیختن ، جنباندن و به حرکت درآوردن و ابداع کردن و زنده کردن و افروختن وروشن کردن و، نقش وصورت برجسته پدید آوردن ، و شادی آفریدن است .

زیزدان و از روز انگیختن

بیندیش و،  بس کن زخونریختن ( اسدی )

هنگامی سیمرغ به زال ، پـرخودش را میدهد ، با همان یک پرش ، همین « اصل انگیزنده » « اصل خود آفرینی » را به زال که فرزندش وجفتش هست ، میدهد . گوهر خدای ایران ، بکلی با الاهان نوری ، فرق دارد . دیده میشود که  یک معنای « تلنگ » ،  اندروای است . « وای» ، همان واژه « بــا» ی امروزه ماست ، چون « وای » ، « اصل پیوند کل هستی به هم » است ، « با » هست . البته « وای به = نای به » ، همان سیمرغ است ، که اصل پیوند است . با پیوستن است که «عشق وجان» باهم، پیدایش می یابد . این واژه، هم تبدیل به « بایست » شده است، که ضرورت باشد، و هم خود واژه ، معنای« حاجت» رایافته است ، و « اندرواخ » معنای « یقین » را دارد، چون آنچه بهم بسته شد ، یقین میآورد . درلغت فرس چاپ اقبال ( ص 207 ) میتوان دید که تلنگ به معنای « روزبه » هم هست . روزبه ،  یا بهروز، همان بهرام است . بهرام و سیمرغ ( بهروز وصنم ) همان مهرگیاه و «هه سن به گی» و «همان سنگ» وهمان « مار» و همان «پـر» ، و همان بُن زمان و انسان است . ما تلنگررا با انگشت میزنیم . انگشت ( سبابه یا انگشت شست درکردی ، ئال خواج  یا شاده  خوانده میشود، و انگشت میانه، « گشتا ئورتی » خوانده میشود . آل خواجه و شاده و ئورتی، که تلفظی از « ارتا وارتی » هست ، همان سیمرغند .

در تبری به تلنگر، « ناتریک »  گفته میشود . پیشوند « نات » ، همان ناد یا نی است ، وپسوند ریک ، خنده ایست که دندانهای انسان ، نمایان بشود . پس  « ناتریک » ، خنده وقهقه نی است . تلنگر، لبخند ویا خنده نای است . تلنگر، انسان را قل قلک میدهد .خارخاردر دل است . سیمرغ ، سئنا( یا سه نای ) ، یا نای به = وای به است . خنده نای ، تلنگراست .

درفرهنگ ایران ، گوهر برق ( آذرخش ، ویر) خنده است . برق میخندد . تلنگر، خنده برقست . تلنگر، بینش خندانیست که برمیانگیزاند، و ازنو زنده میکند ، و به طرب ورقص میآورد ، و میآفریند  . سیمرغ و بهرام وبهمن ، در تلنگر، تبدیل به « دانه وتخم و سنگ ریزه یا اخگروبرق » ، میشوند،  و گنج در زمین ( در زهدان یا تن هرچیزی وهرانسانی ) میگردند .

همچنین واژه تلنگر در کردی ، که « په له پیتک» یا « پیتک » باشد ، تصویری را که سیمرغیان ازگوهر تلنگری خدا (بـُن زاینده وروینده وجوشنده ِ هستی بطورکلی ) داشته اند، چشمگیرتر میسازد . « په له » به معنای شتاب +  بسیار+ عجله است .  په لک ، هم به برگ وهم به شاخه، وهم به « پـِلک چشم » گفته میشود . البته « بهم زدن پلک چشم » ، متناظر با « دیدن برق » هست . « په ل » دارای معانی 1-  اخگر 2- شاخه 3- برگ 4- جزء  5 - موج  6 - سنگ برای انداختن است . هر واژه ای ، دراصل « تصویری » بوده است، و معانی آن واژه ،  صورت اصلی را باز سازی میکند . مثلا به رنگین کمان ،  په لکه ره نگینه گفته میشود، که مقصود « گیسو وزلف رنگارنگ » است . آنچه ویژگی تلنگری خدا یا بُن هستی را درفرهنگ ایران مشخص میسازد ، « پـیـتـک » است . پیتک  در تبری ، به خمسه مسترقه گفته میشود . این پنج روزپایان سال که شمرده نمیشد ، در فرهنگ سیمرغی، تخم پیدایش شش بخش هستی (1- ابرآسمانی = سیمرغ=خدا + 2- آب + 3- زمین + 4- گیاه + 5- جانور+ 6- انسان ) هست . درست دیده میشود که نخستین پیدایش این تخم ، سیمرغ یا خدا هست ، و ازخداست که آب پیدایش می یابد ، و درپایان ، برومیوه درخت ِ انسان ، همان « پیتک » است ، که ازآن خدا و گیتی میروید . دراین تصویر ِ بسیار ژرف ، خدا و انسان وجانور و... همه ازیک گوهر هستند و ازهم، پیدایش می یابند .

درپهلوی این « پیتک » را «وهی زک= بهی زک vahizak»  مینامند که به معنای « زهدان بهی » است . درتبری ، پیتک به « سرپنجه بی سروصدا راه رفتن » و همچنین به « مه  غلیظی که با عث محوشدن محیط گردد » گفته میشود .  دراردو ، پیت ، به شکم و زهدان، و درکردی به « فواره و آغاز و اندک و یمن وبرکت ...» گفته میشود .  این معانی ، نشان میدهد که بُن کل هستی جهان وخدایان ، اندکی ( اند= تخم ) است ، که بُن است، و کل هستی وخدایان ، ازهمین « اندک » فواره میزنند و برون افشانده میشوند .   این تخم وبن کل هستی، یک تلنگر( = پیتک ) است . افتادن و انداختن تخم ( تخم = اَست ) برق  آسا در تن (زهدان= َاست ، در زمین ) است ، واین تلنگر زدن ، همان روندیست که به آن « سایه انداختن + سایه افکندن » هم گفته  میشود .