FarhangIran
 
 
 
 
 
 
 
 
 
برگ نخست
در باره ما
پیوند با ما
راهنما
جستجوی پیشرفته
یاد داشت روز
سیاسی-اجتماعی
ترجمه روزنامه ها
تاریخی-فرهنگی
شاهنامه فردوسی
شاهنامه خوانی
زرتشت، اوستا، گاتها
سیمرغ در فرهنگ ایران
جشن های ایرانی
خنیاگری
باغ ایرانی
نام های ایرانی
واژه نامه زبان پارسی
پرسش و پاسخ
یادمان های تاریخی
رو یداد ها
گفتگو ها
طنز
 
 
تازه ترین ها
پر بیننده ترین ها
 
 
 
 
 
 
برگ نخست arrow باغ ایرانی arrow معرفی گونه درختی چنار وجایگاه آن
معرفی گونه درختی چنار وجایگاه آن چاپ ارسال به دوست
نویسنده مهدی افتخاری و محمد تقی فیضی   
۲۲ مرداد ۱۳۸۶

ایرانیان از دیرباز به مقوله درخت ، باغ و باغ داری اهمیت خاصی داده اند

واژه زیبای پردیس در فارسی باستان به معنی باغ به كار می رفته است . واژه انگلیسی Paradise به معنی بهشت از همین كلمه گرفته شده است . ساخت و ایجاد باغ ازجمله هنر های ایرانیان كهن است كه شهرت جهانی داشته و از لحاظ فن محوطه سازی و استفاده از عناصر آب و گیاه به ویژه درخت و نحوه بنا سازی در نوع خود ببی نظیر بوده است . روحیه بسیار لطیف وشاعرانه و علاقه و  دلبستگی وافر به طبیعت و فضای سبز و نبوغ سرشار از هنر و خلاقیت از طرفی و لزوم بستر سازی و ایجاد تغییرات در محیط زندگی در جهت استفاده هر چه بهتر از امكانات و تامین و تضمین رفاه وآسایش در محیط های شخصی وعمومی از طرف دیگر باعث گردیده است كه فضاهائی بدیع و سرشار از لطافت و زیبائی به دست توانا و هنرآفرین این مردمان خلق گردد . روح خلاق، هنر والا ،احساسات شدید ، مملو از لطافت و عشق عمیق به طبیعت و عناصر تشكیل دهنده آن به ویژه گیاهان دست به هم داده و به نحو احسن در مناطق مختلف فضاهای جذاب ،دلنشین و تحسین بر انگیز به ویژه در مناطق خشك و بیابانی كه وجود چنین مكان هائی به خصوص برای مسافران وگردشگران بسیار ضروری است به وجود آورده است . دلیل عینی این مطلب وجود باغ های ایجاد شده در شهر های بزرگ وكوچك وحتی روستا هاست كه برخی خوشبختانه هنوز به همت وعنایت افراد آگاه وعلاقه مند تاكنون حفظ گردیده است. در اثبات میزان توجه مردمان این مرز وبوم همین بس كه در ساختن منازل مسكونی در صورت توانائی مالی سبك و سیاقی به كار میبردند كه جایگاه فضای سبز از جمله درختكاری ،گل كاری , آب نما و ... پیش بینی شده و خود نمود عینی از این قبیل باغ هاگشته است . جالب توجه اینكه حتی در مناطق كویری و خشك از جمله خور و بیابانك وطبس ایجاد باغ به این صورت چنانچه ذكر شد فضاهای مناسبی فراهم گردیده است . در سیاحت نامه های نگارش شده به قلم جهانگردان داخلی وخارجی از این نوع باغ ها یاد شده است . به طوری كه به لطف ابتكار و هنر ناب و كم نظیر ایرانی بیابان خشك و بی آب و علف به محیطی سرسبز و آباد مبدل شده است . به كار گیری سبك و سیاق خاص در این مقوله خود باعث گردیده است كه باغ های از این دست تحت عنوان باغ های ایرانی در دنیا از سایر فضاهای ایجاد شده از این نوع مشخص گردد .متاسفانه تعداد قابل توجه ای از این دست فضاهای ایجاد شده توسط افراد مختلف علاقه مند در سطوح مختلف چه حكام و دست اندر كاران حكومتی ، متمولین و ... به علل گوناگون از جمله بروز جنگ ها، حوادث طبیعی ( از قبیل زلزله و ... ) و دیگر عوامل تخریب شده و یا كاملا از بین رفته است .با توجه به روند روز افزون رشد جمعیت وگسترش شهرنشینی به ویژه در چند دهه اخیر تغییر كاربری اراضی كشاورزی و تبدیل عرصه های طبیعی ومصنوعی سبز به اماكن مسكونی وتجاری شدت یافته و هر زمان شاهد تخریب و تبدیل عرصه ها و از بین رفتن سطح وسیعی از فضاهای سبز و مشجر از این دست می باشیم . حال بر مسئولین امر و دست اندر كاران و علاقه مندان به حفظ طبیعت و آثار سنتی و طبیعی است كه هر چه زودتر نسبت به جلوگیری از این روند نا خوشایند اقدام لازم نمایند تا این سرمایه های ملی كه هر كدام نمایان گر آداب , سنن بوده و نماد فرهنگ ایران و ایرانی است به نحو احسن حفظ گردد .

مقدمه :

ایجاد و احداث باغ در ایران چنانچه ذكر گردید به عنوان یك ضرورت از قدیم الایام مرسوم بوده است و ایرانیان در این زمینه با استفاده از روح خلاق و ویژگی بارز عشق به طبیعت و به كارگیری مسائل فنی و مهندسی و آمیختن آن با جنبه های هنری از نوع شرقی آن هم هنر لطیف و عمیق ایرانی به آفرینش فضا های سرشار از زیبائی و محیط و فضا های كم نظیر پرداخته اند .در احداث مكان ها ئی از این دست دقت نظر و رعایت جوانب مختلف به نحو احسن صورت می گرفته است . به عنوان مثال هر بیننده خوش ذوق به محض ورود به باغ به تقارن موجود در انتخاب و قرار دادن عناصر مختلف استفاده شده از قبیل ساختمان ها , درختان , انهار و سایر عناصر پی می برده است . در واقع در اكثر قریب به اتفاق فضاهای ایجاد شده از این دست در نقاط مختلف این مرز و بوم این موارد با حساسیت خاص منش و روحیات ایرانی رعایت شده است . از این میان می توان از باغ فین كاشان ، باغ نظر كرمان ، باغ نظر كازرون ، باغ شاهزاده ماهان و باغ های چهل ستون , نظر اصفهان، باغ مهتر علی شاه , باغ فیروزی و باغ اهوستان در یزد یاد كرد . در واقع در تمامی شهر های كویری هم چون كاشان ، یزد , طبس ، كرمان ، بیرجند ، گناباد ، فردوس ، نیشابور ، سبزوار ، بیهق ، دامغان ، سمنان ، ری ، قم ، خور و بیابانك در هر جا جویبار و چشمه ساری باشد باغ ایرانی به نوعی با وجود تفاوت هائی پدیدار می گردد . در احداث باغ های سنتی به طور معمول از گونه های گیاهی مختلف درختی , درختچه ای و ... اعم از بومی وغیر بومی استفاده می شده است. از این میان گونه های درختی جنس چنار در واقع جزئ عناصر اصلی این فضاها بوده اند .در ایران با توجه به حضور گونه چنار معمولی ( Platanus orientalis) كه ظاهرا وارداتی است دربین این گونه ها  از دیرباز جایگاهی خاص دارد . البته بر اساس اطلاعات بدست آمده از منابع موجود در مورد این گونه استنباط می گردد كه پایه های قدیمی آن به صورت بومی در مناطق غربی ایران از جمله تنگ ملاوی در استان لرستان دیده شده و در حال حاضر نیز وجود دارد .

مشخصات و ویژگیهای گونه:‍

این گونه با نام علمیPlatanus orientalis L. از خانواده Platanaceae می باشد كه در زبان انگلیسی به آن oriental plane ، Plane tree یا sycamor plane و در زبان فرانسهPlatane می گویند. نام این گونه از واژه یونانی Platanos گرفته شده است.این گونه درختی خزان كننده كه رشد قابل توجه دارد دارای تنه اصلی بوده وارتفاع آن به حدود 25 تا 30 متر می رسد . پوست تنه آن خاكستری مایل به سبز ( شفاف ولكه دار ) ،صاف ،لكه ای و ریزان ، برگ‌ها پهن ،طویل ،پنجه ای ودندانه دار،پنج یا هفت بخشی دندانه دار شبیه برگ افرا وخزان كننده ، (برگهای پائیزی به رنگ زرد تیره و خوش منظر ) ، برگها در جوانی كركدارونمدی است كه بتدریج كرك‌‌ها زدوده می شود . گل آذین كروی و مركب ،یك پایه بر روی پایك بلند وآویزان و فصل گلدهی در بهاراست . در زیر و روی برگ های آن بریدگی های عمیق و كرك دیده می شود . در بعضی نقاط كشور از جمله استان تهران ( تهران , .... ) استان اصفهان ( اصفهان , نطنز , خوانسار , گلپایگان , .... ) پایه های كهنسال آن با قطر برابر سینه بیش از یك تا دو متر دیده شده است .‍

این گونه درختی با نمائی با شكوه و تاج پوشش بزرگ و قابل ملاحظه به علت داشتن شاخه و برگ زیاد و متراكم در بیشتر مناطق از قدیم درفعالیت های درخت كاری و ایجاد فضاهای ی سبز به ویژه در كنار معابر و خیابان ها به صورت ردیفی كاشته می شود . گونه دیگری از جنس Platanus كه به نام چنار لندنی معروف و اصل آن از اروپا است وجود دارد . این گونه دارای برگ های پنج لبه افرائی شكل بوده و بذر آن با پوشش توپی شكل می باشد . پوست این گونه نیز صاف است كه به تدریج به صورت قطعات نامنظم جدا شده به طوریكه پس از جدا شدن كامل آن تنه درخت رنگ ابلق به خود می گیرد . لازم به ذكر است كه از نظر گیاه شناسی هنوز این گونه مشخص نشده و در این مورد بین متخصصین امر اختلاف نظر وجود دارد . به نظر می رسد این گونهP. hispanica یا P. acerifolia باشد . ارتفاع این گونه به حدود 25 متر می رسد .

محاسن و معایب :

محاسن :

این گونه درختی با توجه به ارتفاع بلند و حالت افراشته و انبوهی شاخه و برگ فضای سبز قابل ملاحظه‌ای ایجاد كرده و شكوه خاصی دارد . رنگ برگ های آن با گذشت زمان از اواخر فصل تابستان تغییر یافته و طیفی از رنگ های گرم از قبیل زرد , نارنجی و قرمز را ظاهر می سازد كه این خود از نظر ایجاد نما و منظرسازی در فضای سبز اهمیت خاص دارد . از لحاظ نیاز به نور حساسیتی زیاذی نشان نداده ولی در صورت وجود نور كافی رشد آن قابل توجه می‌‌باشد . در مجموع گونه های مختلف آن نور پسند هستند .گونه چنار معمولا در صورت وجود رطوبت كافی در هر نوع خاكی كه محدودیت شدید از لحاظ عناصر لازم برای رشد نداشته باشد استقرار یافته و به حیات  خود ادامه می دهد .از نظر سازگاری به شرایط گوناگون اقلیمی پایه های موجود آن در مناطق مختلف كوهستانی نشانگر بردباری آن به آب و هوای بسیار سرد و تحمل دماهای پائین تا حدود 15 درجه سانتیگراد می باشد . البته لازم به ذكر است كه معمولا به سرمای دیر رس بهاره حساس است .

نكته قابل توجه دیگر عدم لزوم انجام هرس در آنست كه از نظر اقتصادی با اهمیت می باشد .

چوب بدست آمده از چنار ارزش صنعتی بسیار دارد و از آن در صنایع تهیه روكش ( با توجه به داشتن پره های چوبی زیبا به رنگ قرمز متمایل به قهوهای یا نقره ای در برش شعاعی و كه اصطلاحا پرمگس خوانده می شود در این زمینه بسیثار بازار پسند است . این پره ها در مقطع مماسی به اشكال مشخص دیده می شود . ) , مبل سازی , درودگری , در و پنجره سازی , جعبه و قفسه سازی , تهیه ابزار های چوبی , مشبك كاری و ... استفاده می گردد .كاشت این گونه در روستاها به صورت انبوه كمك اقتصادی و معیشتی زیادی به ساكنین نموده و بسیاری از احتیاجات آنها را از این نظر تامین نماید

نمای ظاهری و منظر این گونه به صورتی است كه جنگل وگونه های جنگلی را تداعی می كند و در پاییز با تغییر رنگ برگها و ارائه طیف وسیعی از رنگ های گرم مناظر بدیعی ایجاد كرده و جلوه وزیبائی خاصی دارد

معایب :

گونه چنار به آب كافی نیاز دارد و معمولا در صورت كمبود از این نظر آسیب پذیر می گردد. بطوری كه رشد آنها كاهش یافته و تنه ساقه ناسالم و درننتیجه چوب بدست امده نامرغوب و ازلحاظ اقتصادی كم ارزش خواهد شد . بنابراین كاشت آن ها در كنار نهر ها , جویبارهاو رودخانه ها و مكان هائی كه آب كافی در دسترس باشد بیشتر توصیه می شود . ایجاد آلرژی و حساسیت در افراد از طریق برگ ها به ویژه برگ های جوان در بعضی مناطق از دیگر معایب چنار می باشد كه بسته به منطقه كاشت میزان آن فرق می كند . در صورت وجود چنین موردی میتوان گونه دیگری را مانند صنوبر برای كاشت انتخاب كرد .از معایب دیگر این گونه درختی سطحی بودن ریشه های أن در پایه های جوان است كه مقاومت گیاه را در مقابل باد های شدید و طوفان كاهش می دهد . از این نظر در انتخاب محل كاشت آن بایستی دقت لازم به عمل أید . البته در خاك های با بافت سبك , قابل نفوذ و عمیق كه ریشه به راحتی و سریع فعالیت می كند این مسئله كمتر دیده شده و با گذشت زمان , افزایش بنیه و رشد و گسترش سیستم ریشه این مسئله رفع می گردد . ذر چنار قوه نامیه محدود دارد به طوری كه در ظرف چنذ هفته بایستی مورد استفاده قرار گیرد . این خود یكی از دلایلی است كه در تكثیر آن معمولا از روش قلمه زنی اقدام می شود . بالطبع این خصیصه بر زا آوری طبیعی آن تاثیر سوئ می گذارد .

پراكنش جغرافیائی :

ونه های مختلف چنار از شرق در ولایت كشمیر در هندوستان تا غرب در كشور یونان به ویژه در مناطق كوهستانی پراكنده اند . در فلات ایران بیشه های طبیعی آن ( چنار معمولی ) در حد فاصل كتول در استان لرستان و دامغان مشاهده شده است . در بعضی از منابع آمده است كه این گونه بومی اروپای جنوبی ،شرقی وآسیای مركزی است .ولی پایه های خودروی آن در كوههای بختیاری تا سردشت مشاهده شده است .كجور ،دره هراز ،پنجاب ،رودبار ،خوی ،همدان ،هرسین ،لرستان (شهبازان،سپید دشت،بیشه وگتوند) ،باغ تخت شیراز،غار شاهپور كازرون،كوه نصر كرمان ،راه جرد قم،تربت جام وارتفاعات بین لوشان وعمارلو مناطقی هستند كه این گونه دیده شده است ،لازم به ذكر است كه در كوه نصر كرمان تا ارتفاع حدود 2600 متر حضور دارد . این گونه به طور كلی در استان های مازندران ، گیلان، آذربایجان ، خراسان ، كردستان ، لرستان , كرمانشاهان , چهارمحال و بختیاری , فارس ، اصفهان وكرمان بیشتر حضور دارد .

خواهش اكولوژیك :

این گونه آب وهوای معتدل را بیشتر می پسندد و در خاكهای لومی عمیق ،غنی ازهوموس ومرطوب به راحتی رشد می نماید .. در اكثر باغ های سنتی این گونه مورد استفاده قرار گرفته و به علت داشتن سطح سایه قابل ملاحظه در اطراف ساختمان ها با نظم خاصی كاشته شده است . گونه چنار در مجموع در خاك های با بافت نسبتا سبك و نیمه سبك ( شنی رسی ) به نحو مطلوب رشد می‌كند. این گونه اغلب روشنائی پسند بوده و با وجود تحمل دماهای پائین نسبت به سرمای نابهنگام و دیر رس بهاره تقریبا حساس است .درخیابان بندی های ایجاد شده در باغ ها این گونه از ابتدا در ورودی در حاشیه ودركنار جوی ها به طور ردیفی مورد استفاده قرار گرفته است . در حال حاضر بیشتر در فضای سبز پارك ها وحاشیه خیابان ها ومعابر كاشته می شود.

نحوه تكثیر :

بهترین روش ازدیاد گونه های مختلف چنار استفاده از قلمه از پاجوش های یك یا دو ساله است كه معمولا به طول 15 تا20سانتیمتر درآبان ماه انجام پذیر می باشد . در بعضی منابع طول قلمه 30 سانتیمتر و زمان كاشت ماه های دی و بهمن عنوان شده است . بدیهی است این موضوع بسته منطقه و وضعیت أب و هوائی فرق می كند . تجارب به دست امده نشان می دهد كه انتخاب قلمه از شاخه های جوان , آبدارو رسیده یا پاجوش های سالم یكساله و كاشت آنها در خزانه تا زمان ریشه دار شدن در واقع بهترین راه ممكن به نظر می رسد . زمان كاشت بذر آن از مهر تا اسفند ماه است . تكثیر از این طریق به علت ضعیف بودن نهال های اولیه كمتر متداول است . در صورت استفاده از بذر در تكثیر برای به دست آوردن نتیجه بهتر بذور را در خاك مرطوب در فصل پاییز می كارند .

خواص چوب :

چوب چنار با چوب برون زرد روشن و چوب درون به رنگ های متفاوت ( از زرد روشن تا قهوه ای متمایل به قرمز روشن , خاكستری مایل به آبی و مخلوطی از رنگ های گوناگون ) است . رنگ ظاهری چوب بر حسب نوع خاك و زمان قطع فرق می كند . در درختان مسن رنگ چوب قهوه ای شده و به چوب راش شباهت پیدا می نماید . چوب چنار بدون بو نسبتا سخت با الیاف یك نواخت , با مقاومت به فشار موازی با الیاف زیاد ولی نسبت به فشار عمودالیاف به خصوص در صورت داشتن رطوبت كم مقاومت , و با توانائی و مقاومت متوسط در نگاهداری میخ است . چوب این گونه نرم تر از چوب راش است .ویژگیهای چوب این گونه از لحاظ دوام ،مقاومت به خمش استاتیك ودینامیك بابرخی گونه های جنگلی رقابت می كند ، به طوریكه پایه های قدیمی مصرف شده در ساختمان ها ومنازل بسیار قدیمی هنوز پا برجاست .در صنایع درودگری از قدیم الاایام جهت ساخت درو پنجره و دیگر لوازم مورد استفاده قرار گرفته ونمونه های بسیار قدیمی آن علیرغم گذشت زمان سالم باقی مانده است .قابل توجه اینكه وجود نقش های زیبا به ویژه در برش های چوب آن بسیار بازار پسند است . در اصفهان چوب چنار با توجه به قابلیت های متعدد به خصوص در نجاری به میخ طلائی مشهور است .چوب چنار از لحاظ خواص ماكروسكپی با آوند های همسان , دوایر سالیانه مشخص , پره های چوبی عریض و فراوان كه حدود نیمی از سطح مقطع عرضی رامی پوشاند .‍در برش میكرسكپی با آوند های كم و بیش مدور , پارانشیم فراوان به صورت رشته های یك ردیفه كوتاه مماسی یا مایل , فیبر ها با غشائی نسبتا كلفت ,پره های چوبی غیر منظم و نابرابر می باشد .

آفات درخت چنار :

چند نوع كرم ریشه خوار صنوبر , دو گونه زنجرك گل سرخ , شپشك سپر دار واوی نارون , پروانه مینوز چنار , سه گونه پروانه ابریشم باف ناجور ,سه گونه سوسك شاخك بلند سیاه , كنه تار عنكبوتی چنار ,دو گونه سوسك شاخك بلند گل سرخیان , كرم سفید ریشه , سوسك شاخك بلند ارهای , شپشك آرد آلود , چند گونه شپشك سپر دار گلابی , كنه تار عنكبوتی و خرگوش از آفات گونه های چنار به شمار می آیند .

گونه های چنار :

گونه های مختلف شناخته شده گیاه در دنیا عبارتند از :

Platanus orientalis

Platanus digtata

Platanus laciniata

Platanus acerifolia

Platanus palmata

Platanus orientalior

Platanus cuneata

Platanus occidentalus

Platanus vulgaris

Platanus elongata

Platanus racemosa

Platanus x acerifolia

Platanus wrightii

Platanus orientalis x occidentalis

Platanus gentryi

Platanus glabrata

Platanus mexicana var. interior

توضیح :

گونه Platanus acerifoliaهیبرید دو گونه Platanus orientalis , Platanus occidentalis می باشد.

گونه Platanus orientalisبومی جنوب آسیای صغیر، جزایر رودز و سوریه است. در فلسطین و سایر نواحی در منطقه مدیترانه ای كاشته شده است.

گونه Platanus cuneata بومی آسیای صغیر ،ماسه دونیا، یونان،جنوب ایتالیا و سیسیل می باشد.

گونه ‍ Platanus orientaliorبومی آسیای مركزی (تركمنستان) بوده و در شمال ایران ، افغانستان و شمال هندوستان(كشمیر) پراكنده است.

گونه Platanus occidentalis بومی اروپا، جنوب شرقی آمریكا و تگزاس می باشد و در اروپای مركزی و جنوبی و آمریكای شمالی كاشته می شود.

گونه Platanus wrightii بومی آریزونای آمریكا است .

گونه Platanus racemosa    بومی آمریكا می باشد و به Western sycamoreمعروف است .

گونه Platanus gentryi بومی ایالت تكزاس و كشور مكزیك است .

گونه های Platanus glabrata ، Platanus mexicana var. interior بومی مكزیك می باشند .

منابع :

- درختان و درختچه های ایران. حبیب ا... ثابتیانتشارات دانشگاه تهران.

- مشخصات كاربردی درختان و درختچه های مناسب فضای سبز. علیرضا میربادین و ...... انتشارات دانشگاه آزاد.

- درختان و درختچه های زینتی. حسین متقی.

- گلها و گیاهان مناطق خشك و نیمه خشك. موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع.

- آفات درختان و درختچه های جنگلی و غیر مثمر ایران. منصور عبائی موسسه تحقیقات آفات و بیماریهای گیاهی.

- درختان مناسب برای باغ ها و پارك های كوچك. سازمان پاركها و فضای سبز شهر تهران.

- باغ های ایرانی. پرویز نیلوفری. انتشارات جهاد. دانشگاهی دانشگاه تهران.

آخرین بروز رسانی ( ۱۵ آبان ۱۳۹۰ )
 
 

دریافت آگاهی نامه

نشانی ایمیل شما:  
دریافت آگاهی نامه بیرون رفتن
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
انتشارات فرهنگ ایران
انتشارات فرهنگ ایران
گاهنامه فرهنگی
گاهنامه فرهنگی
گروه فرهنگ ایران
FaceBookFarhangiran
شاهنامه فردوسی
shahnameh
پرچم های ایران
Flag-Iran-10.jpg
پوشاک زنان ایرانی
جنگ ابزار های ارتش ایران
RSS های فرهنگ ایران
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Untitled Document
                              

Copyright © 2004, All rights reserved. Created by The Iranian cultural foundation
E-mail: webmaster[at]farhangiran.com